Antarktis smelter ikke med det første

Vi har den lengste eksisterende tidsserien, og opererer tre observatorier som leverer nye unike observasjoner fra Filchner-Ronne-isbremmen i Antarktis.


Av Svein Østerhus

Ein stor isbrem i Vest-Antarktis er i ferd med å gå i oppløysning og eit gigantisk isfjell seglar nå ut på havet. Slike hendingar følges gjerne med dramatiske meldingar om at isen i Antarktis smelter og at havnivået dermed vil stige med fleire meter, men er det sant?

Ute på den Antarktiske halvøya ligger den store Larsen isbremmen (is-shelfen) som nå er i ferd med å forsvinne. I dette området stiger lufttemperaturen kraftig og smelter overflaten av isen og dette kan ha ført til at store deler av den mange 100 meter tjukke isen bryter laust og flyter bort med havstraumane. Dette kan vere eit varsel om dramatiske endringar, men ein lufttemperatur auke på nokre grader betyr ikkje at innlandsisen vil smelte.  Inne på innlandsisen er det så kaldt at ein temperaturauking på nokre grader ikkje vil føre til meir smelting, tvert imot kan det føre til meir nedbør som snø slik at det blir meir is. Vi trenger difor ikkje frykte at innlandsisen i Antarktis vil smelte på grunn av høgare lufttemperatur slik som på den Antarktiske halvøya og Grønland, men uheldigvis  kan endringar i havet føre til at deler av isen smelter.

Innlandsisen og isbremmane

Isdekket i Antarktis er som ein hatt. Toppen av hatten er den 4000 meter tjukke innlandsisen som ligger på fast grunn. Der innlandsisen møter havet blir isen bøygd og strekt slik at det blir danna rifter både på overflata og på undersida. Dette fører eller kan fører til kalving, men isen kan også flyte utover havet som ein brem. Isbremmane er typisk eit par hundre meter tjukk ved fronten og kan vere 1000 til 2000 meter tjukke ved grunningslinja, der den møter fast grunn. Dei er ikkje like store rundt heile Antarktis kontinentet, men delt opp i to gigantisk store og mange mindre. Isbremmane flyter på havet og havnivået vil difor ikkje stige om dei smeltar, men på same måte som hattebremmen hindrar at hatten blir flat fungerer isbremmane som ei kraft som hindrar innlandsisen i å sige ut i havet. Om dei smeltar  blir denne krafta mindre og meir av innlandsisen kan sige ut i havet og havnivået vil stige. 

Vestavindsdrifta

Rundt Antarktis går verdas største havstraum, Vestavindsdrifta. Denne havstraumen fører med seg relativt varmt vatn som i enkelte områder kan komme inn på kontinentalsokkelen og innunder isbremmane. Spesielt i Stillehavssektoren, Amundsenhavet, observerer vi at det kommer meir varmtvatn innunder isbremmane og at dei smeltar hurtigare. Desse er relativ små isbremmar som ikkje betyr så mykje for stabliteten til isen i Vest-Antarktisk. I andre områder slik som det meste av Aust-Antarktisk har det varme vatnet problem med å komme inn under isbremmane og vi observerer ingen store endringar her.  Det same er tilfellet for områda rundt dei to gigantiske isbremmane, Ross og Filchner-Ronne, men her er det spådd dramatiske endringar. 

Klimamodellane

Resultat frå klimamodellar viser at meir av innlandsisen vil skli ut i havet i framtida på grunn av auka tilførsel av varmare havvatn som smelter isbremmane. Dette kan føre til at havnivået stige med fleire meter. Filchner-Ronne isbremmen som i volum er verdas største flytande lekam, synes å vere spesielt sårbar. Inntil nå ser vi ingen teikn til auka smelting, men her spår klimamodellane at dette kommer til å endre seg i løpet av dei kommande tiåra. I følgje klimamodellane vil det bli mindre sjøis i Weddellhavet og dei vinddrivne havstraumane vil da lettare kunne føre meir varmt vatn inn mot Filchner-Ronne isbremmen. I følgje ein modell vil smeltinga av undersida av isbremmen, auke frå i dag 20 centimeter til 4 meter i året fram mot år 2060. Dette vil få dramatiske konsekvensar med kraftig stigning av havnivået og endringar av den globale havsirkulasjonen, men klimamodellane inkluderer ikkje isbremmane på ein realistisk måte og vi har få observasjonar frå området.

Klimaobservatorium

Det er langt frå sikkert at varmare havvatn vil flyte innunder Filchner-Ronne isbremmen, men det er eit veldig viktig klimaspørsmål som vi må forstå betre. For å forske og følgje med på om det skjer endringar i havvatnet har vi fått støtte av Forskingsrådet og Polarinstituttet til å bygge fleire observatorium under og i fronten av isbremmen. Observatoria er utstyrt med instrumenter som måler endringar i temperaturen, saltinnhold og styrken på havstraumane under isen.

Norsk teknologi

Måleutstyret vi bruker har vi utvikla i samarbeid med det Bergensbaserte firmaet Aanderaa som er ekspertar på bygging av måleinstrumenter til bruk i ekstreme miljø. Å bygge slike observatorium er heller ikkje trivielt . Først må utstyr og drivstoff blir frakta til isfronten med ein isbrytar. Derifrå med fly, beltevogn og snøskuter til der vi skal bygge observatoriet. Der smelter vi snø og varmert vatnet opp til 90°C. Det varme vatnet pumper vi under høgt trykk gjennom borestrengen fram til boret som spyler og smeltar seg gjennom den fleire 100 meter tjukke isen. Inne i isen er det -25°C og vatnet i hòlet fryser difor etter kort tid så vi må vere raske med å fire kabelen med instrumenta gjennom isen. Data frå instrumenta blir sendt til overflata gjennom kabelen og vidare over satellittsamband til alle som ønsker å følgje med på kva som skjer.

Internasjonalt samarbeid

Å bygge og drifte slike observatorium er logistikks og teknisk svært krevjande, og kostar mange millionar. Vi er difor avhengige av godt internasjonalt samarbeid med Alfred Wegner instituttet (AWI) i Tyskland og British Antarctic Survey (BAS). Det er desse to institutta som sørger for logistikken og betaler det meste av kostnadane med feltarbeidet. Saman har vi nå etablert eit nettverk med observatorium på, under og i fronten av Filchner-Ronne isen.

Kva skjer?

Det som skjer med dei isbremmane som nå smeltar kan vere eit varsel om at dramatiske endringar er undervegs, men heldigvis er dei største isbremmane stabile. For Filchner-Ronne isen viser våre målingar at den smeltar mindre nå enn for 15 år sidan, men vi kan ikkje ta det for gitt at dette vil vere tilfellet dei neste 15 åra. Heldigvis vil data frå våre nye observatorium hjelpe oss til å få eit betre bilete av kva som skjer og vi kan bruke denne kunnskapen til å lage betre modellar slik at vi kan gi meir presise varslar om framtidsklima.

 


13. juli 2017 09:49

cp: 2017-07-25 00:16:30